KIRMIZI IŞIKTA GEÇME SENDROMU

(Kırık camlar teorisi)
Kırık camlar teorisinin doğuşu Zimbardo’nun (Zimbardo, 2011; Zimbardo vd.,
1971) 1969 yılında gerçekleştirdiği bir deneye (Zimbardo, 1969) dayanmaktadır.

Kelling ve James’in 1982 yılında Atlantic Monthly (The Atlantic, 2013)1 dergisinde yayımlanan “Kırık Camlar – Polis ve Mahalle Güvenliği” başlıklı makalesiyle bir teori olarak anılmaya başlamış ve bu ismi almıştır.

Deney şu şekilde gerçekleşmiştir (Kelling ve Wilson, 1982):Zimbardo New York eyaletinin kuzeydoğusunda yer alan fakir ve suç oranları yüksek bir bölge olan Bronx’da ve Kaliforniya’da bulunan zengin ve suç oranları düşük bir yer olan Palo Alto’da birbirine benzeyen ve plakaları olmayan iki arabanın bırakılmasını istemiştir. Bronx’da bırakılan araba ilk on dakika içerisinde ‘Vandallar’tarafından yağmalanmaya başlanmıştır. 24 saat içerisinde arabanın değerli tüm parçaları sökülmüş ve sonrasında ise arabaya rastgele zarar verilmeye başlanmıştır,camları kırılmış, döşemeleri yırtılmış ve çocuklar arabada oyun oynamaya başlamıştır.

Palo Alto’da bulunan arabaya ise bir hafta boyunca kimse dokunmamış ve bırakıldığı yerde öylece kalmaya devam etmiştir. Bunun üzerine Zimbardo bu arabanın camlarına balyozla zarar vererek tekrar gözlemlemeye başlamıştır. Zimbardo’nun arabaya kısmen zarar vermesinden kısa süre sonra bu araba da Vandallar tarafından tamamen yok edilmiştir.

Her iki arabaya da zarar verenlerin “saygın beyazlar” olduğu kayda geçmiştir.

Böylelikle her ne kadar Bronx’daki toplum yaşamının doğası (bölgede sık sık arabaların terkedilmesi,eşyaların çalınması ve bu durumun kimsenin umurunda olmaması) nedeniyle Vandalizm Palo Alto’da olduğundan hızlı başlamış olsa da Zimbardo’nun Palo Alto’da bulunan arabaya zarar vermesiyle (camını kırmasıyla) oluşan durum orada da Vandalizm’in hızlı bir şekilde ortaya çıkmasına sebep olmuştur.

Esasında sübjektif gözlemle birçok insan kırık camlar teorisine uygun durumları
gözlemlemektedir. Örneğin ders esnasında bir kişinin konuşmaya başlamasının ve ona müdahale edilmeyişinin tüm sınıfta konuşmalara neden olması, çöp atılmaması gereken bir yere bir kişinin çöp atması sonrası orada bir çöp yığınını oluşması gibi. Öyle ki bu teori “taviz tavizi doğurur” veciz sözünü de hatırlatmaktadır.

Bu bağlamda ülkemizde sıkça rastladığımız kırmızı ışıkta geçen yayalar ve araçlar bu ülkede kanun tanımayan bir kitlenin hızla yükselmekte olduğunu hatta tehlikeli boyutlara geldiğini göstergesidir.
Bir kaç örnekle konuyu bitiriyorum.

• Büyük bir restoran zincirinin bir şubesinde tuvalet kağıdı tükendiyse, bu,
yönetimin müşteri ihtiyaçlarını önemsemediğini gösterir. Böylelikle, müşteri bu
restoranda yemeklerin uygun şekilde hazırlanmadığını da düşündürebilir. Hatta müşteride tüm bu restoran zincirlerinde yemek yemenin sağlığına zarar vereceğini veya restoran zincirlerinin tüketicileriyle ilgilenmediği düşüncesi oluşabilir.

• Prestijli bir giyim mağazasındaki kayıtsız bir kasiyer bir ‘kırık cam’dır.

• Üzerinde agresif bir slogan olan bir tişört ile çalışan bir benzin istasyonu görevlisi bazı müşterilerin başka bir marka benzin kullanmaya başlamasını kolaylaştırabilir ve böylece müşterileri kalıcı olarak bu şirketten uzaklaştırabilir.

• Kötü sergilenmiş bir ürün ‘kırık cam’ olabilir.

• Müşteri ürünü neden iade edemediğini sorduğunda “kural bu” denmesi “kırık cam” olabilir.

• İyi hazırlanmamış bir menü ‘kırık cam’ olabilir.

• Bir çalışan bir şirkete ne gerekçeyle olursa olsun zarar vermeye başlamışsa bu bir ‘kırık cam’dır.

Sonuç olarak kamu otoritesi işini kanun koyucu nizamnamesi şartlarında doğru uygulamadığında ortaya çıkan otorite boşluğu halk tarafından doldurulup, kendi işlerine geldiği gibi uygulanmasına sebep olur.

Sevgilerimle..

Haşmet GÜRBÜZ
Genel Sanat Yönetmeni

EGEDE YAŞAM  :::  Özgür İnternet Gazetesi

Halkın ve Sadece Haklının Yanında…